نمای ساختمان دیگر دیوار نیست بلکه پوستی است که حرکت می‌کند،نفس می‌کشد و فکر می‌کند
بیشتر ما نما را مثل یک لباس رسمی می‌بینیم: یک بار آن را انتخاب می‌کنیم، روی ساختمان می‌نشیند و تا پایان عمر همان می‌ماند. اما در دو دهه اخیر، گروهی از معماران و مهندسان جهان پرسش دیگری مطرح کرده‌اند: اگر نما به‌جای یک «ماسک ثابت»، مثل پوست بدن رفتار کند چه می‌شود؟ پوستی که در آفتاب بسته و در هوای خوب باز باشد، گیاه و حتی جلبک در آن زندگی کند و هوای اطرافش را تمیزتر کند. رویکرد کلی دفتر به نما را در صفحه طراحی نما ببینید.
این مقاله گالری نمای رومی و مدرن نیست. در این‌جا پنج رویکرد آوانگارد در طراحی نمای ساختمان را با پروژه‌های واقعی و ساخته‌شده مرور می‌کنیم، نقاط قوت و ضعف هر کدام را صادقانه می‌گوییم و در پایان می‌بینیم کدام ایده‌ها برای یک ساختمان مسکونی یا اداری در ایران واقع‌بینانه است.
۱. نمای جنبشی: نمایی که با خورشید باز و بسته می‌شود
در نمای جنبشی (Kinetic Facade)، بخشی از پوسته ساختمان متحرک است و بر اساس موقعیت خورشید یا فرمان کاربر تغییر شکل می‌دهد.
برج‌های البحر در ابوظبی
برج‌های دوقلوی البحر (Al Bahar Towers) شناخته‌شده‌ترین نمونه این رویکردند. دفتر معماری Aedas و شرکت مهندسی Arup برای این دو برج ۲۵ طبقه، پوسته‌ای بیرونی طراحی کردند که از الگوی مشربیه، یعنی پنجره‌های مشبک سنتی معماری اسلامی، الهام می‌گیرد. واحدهای این پوسته مثل چترهایی تاشو با حرکت خورشید باز و بسته می‌شوند تا تابش مستقیم را بگیرند و در عین حال دید به بیرون و نور روز را تا حد امکان حفظ کنند. این پروژه در سال ۲۰۱۲ نخستین جایزه نوآوری شورای ساختمان‌های بلند و
زیستگاه شهری (CTBUH) را دریافت کرد.
مؤسسه جهان عرب در پاریس: درسی درباره نگهداری
نمونه قدیمی‌تر، نمای جنوبی مؤسسه جهان عرب (Institut du Monde Arabe) در پاریس، اثر ژان نوول است که سال ۱۹۸۷ به بهره‌برداری رسید. این نما ۲۴۰ قاب مشربیه‌مانند دارد که در هر کدام دیافراگم‌هایی شبیه دریچه دوربین عکاسی قرار دارد و قرار بود با تغییر نور دهانه خود را تنگ و گشاد کنند. این نما یکی از نمادهای معماری معاصر است، اما گزارش‌های متعددی می‌گویند سازوکار مکانیکی آن در طول سال‌ها به‌طور کامل و پایدار کار نکرده است.
درس این دو پروژه برای کارفرما: نمای متحرک فقط یک طرح نیست، یک «ماشین» است. پیش از انتخاب آن باید پرسید: اگر موتور یا حسگر خراب شود، نما در چه حالتی می‌ماند؟ چه کسی آن را تعمیر می‌کند؟ هزینه نگهداری سالانه چقدر است؟
۲. نمای دگردیس: وقتی خودِ اتاق‌ها نما را می‌سازند
یکی از جسورانه‌ترین نمونه‌های این رویکرد نه در اروپا، که در تهران قرار دارد. خانه شریفی‌ها در محله دروس، اثر علیرضا تغابنی و دفتر معماری نکست آفیس (Next Office)، در سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۲) به پایان رسید. سه حجم چوبی روی نمای اصلی این ساختمان می‌توانند ۹۰ درجه بچرخند. در روزهای گرم، اتاق‌ها به سمت بیرون می‌چرخند، تراس باز می‌شود و خانه برون‌گرا می‌شود. زمستان‌ها حجم‌ها به داخل برمی‌گردند و نما حالتی بسته و درون‌گرا پیدا می‌کند.
نکته جذاب این پروژه ریشه آن است: ایده «تابستان‌نشین» و «زمستان‌نشین» در خانه‌های سنتی ایرانی، که خانواده‌ها بسته به فصل در بخش‌های مختلف خانه زندگی می‌کردند. خانه شریفی‌ها نشان می‌دهد نمای آوانگارد لازم نیست تقلیدی از نمونه‌های خارجی باشد. می‌تواند از حافظه معماری ایران بیرون بیاید و با فناوری امروز تعریفی تازه پیدا کند.
۳. نمای زیستی: پوسته‌ای که در آن جلبک زندگی می‌کند
ساختمان BIQ در هامبورگ آلمان، که آن را برای نمایشگاه بین‌المللی ساختمان (IBA) سال ۲۰۱۳ ساختند، به گفته شرکت Arup، نخستین ساختمانی است که نمای آن با «فتوبیوراکتور» یعنی پنل‌های شیشه‌ای پر از ریزجلبک زنده پوشانده شده است. طراحی معماری آن را دفتر Splitterwerk و طراحی مفهومی و مهندسی نما را شرکت Arup انجام داده‌اند.
منطق این نما زیبا و ساده است: هرچه آفتاب شدیدتر باشد، جلبک‌ها سریع‌تر رشد می‌کنند و پنل‌ها کدرتر می‌شوند؛ یعنی نما خودبه‌خود سایه بیشتری می‌سازد. در کنار آن، ساختمان از جلبک‌ها زیست‌توده و از پنل‌ها گرما برای مصرف خود می‌گیرد. این فناوری هنوز آزمایشی و پرهزینه است و برای ساختمان مسکونی معمولی کاربرد ندارد، اما نشان می‌دهد نما می‌تواند از «مصرف‌کننده انرژی» به «تولیدکننده» تبدیل شود.
۴. نمای جنگلی: درخت به‌جای سنگ
برج‌های «جنگل عمودی» (Bosco Verticale) در میلان، اثر دفتر معماری استفانو بوئری، که در سال ۲۰۱۴ تکمیل شدند، صدها درخت و هزاران درختچه و گیاه را روی بالکن‌های دو برج مسکونی جای داده‌اند. در این پروژه نما دیگر از جنس مصالح نیست؛ از جنس گیاه است و با هر فصل رنگ عوض می‌کند.
اما نمای سبز واقعی با «گلدان روی بالکن» فرق دارد. باید از روز اول آن را در محاسبات سازه (وزن خاک و درخت و بار باد)، آب‌بندی، سامانه آبیاری و دسترسی برای نگهداری در نظر گرفت. در اقلیم کم‌آب بخش بزرگی از ایران، انتخاب گیاهان بومی و مقاوم به خشکی و آبیاری قطره‌ای هوشمند، شرط اول چنین نمایی است.
۵. نمای پالاینده: نمایی که هوا را تمیز می‌کند
در مکزیکوسیتی، یکی از شهرهای آلوده جهان، نمای برج تخصصی بیمارستان مانوئل گئا گونسالس (Torre de Especialidades) با حدود ۲۵۰۰ متر مربع ماژول‌های سه‌بعدی به نام prosolve370e پوشانده شده است. این ماژول‌ها را دفتر طراحی Elegant Embellishments ساخته و روی آن‌ها پوششی از دی‌اکسید تیتانیوم قرار دارد. این ماده در مجاورت نور روز، فعال می‌شود و بخشی از آلاینده‌هایی مثل اکسیدهای نیتروژن را تجزیه می‌کند. فرم پیچیده ماژول‌ها هم سطح تماس با هوا را بیشتر می‌کند و هم سایه می‌سازد.
یک نکته برای اعتمادپذیری: ادعاهای کمّی درباره میزان کاهش آلودگی در این پروژه بیشتر را خود طراحان مطرح کرده‌اند و ما گزارش پایش مستقلی از عملکرد آن پیدا نکردیم. با این حال، ایده «نمای فعال در برابر آلودگی» برای شهرهایی مثل تهران، اصفهان و اهواز بی‌شک ارزش پیگیری دارد.
از ایده آوانگارد تا ساختمان شما: چه چیزی واقعاً شدنی است؟
بیشتر پروژه‌های بالا بودجه‌های بزرگ و تیم‌های مهندسی بین‌المللی داشته‌اند. اما روح آن‌ها را می‌توان با زبانی ساده‌تر و ارزان‌تر به ساختمان‌های ایران آورد:
- پوسته دوم ثابت به‌جای پوسته متحرک: یک لایه مشبک از آجر، بتن پیش‌ساخته یا ورق فلزی سوراخ‌دار، بخش بزرگی از مزایای سایه‌اندازی نمای جنبشی را بدون موتور و حسگر فراهم می‌کند. آجرچینی مشبک، از جنس همان مصالحی است که معماری ایران قرن‌ها با آن کار کرده است.
- حرکت دستی و ساده: کرکره‌های چوبی یا فلزی تاشو و لوورهای چرخان دستی، نسخه کم‌هزینه و کم‌خطر نمای جنبشی‌اند و بدون برق کار می‌کنند.
- فضای فصلی: ایده خانه شریفی‌ها را می‌توان در مقیاس کوچک‌تر با بالکن‌های عمیق، پنجره‌های تاشو و ایوان‌هایی که در زمستان شیشه‌ای و در تابستان باز می‌شوند، تکرار کرد.
- سبزینگی هوشمند: به‌جای جنگل عمودی، فلاورباکس‌های سازه‌ای با آبیاری قطره‌ای و گیاهان بومی در چند نقطه از نما، هم سایه می‌سازند و هم نما را زنده می‌کنند.
- طراحی پارامتریک با مصالح بومی: نرم‌افزارهای طراحی پارامتریک کمک می‌کنند الگوی آجرچینی یا زاویه لوورها بر اساس تابش خورشید در هر وجه ساختمان تنظیم شود. نتیجه، نمایی است که هم «متفاوت» است و هم با منطق اقلیمی کار می‌کند.
شش پرسش پیش از انتخاب یک نمای آوانگارد
- این نما دقیقاً چه مشکلی را حل می‌کند؟ آفتاب، دید، آلودگی یا هویت؟ نمای متفاوت بدون مسئله روشن، فقط گران است.
- اگر بخش متحرک یا زنده آن از کار بیفتد، نما چه شکلی می‌شود؟ طرح خوب در حالت خرابی هم زشت یا ناامن نیست.
- چه کسی و چگونه به آن دسترسی دارد؟ تمیزکاری، تعویض قطعه و هرس گیاه بدون داربست دائمی ممکن است؟
- فناوری و تعمیرکار آن در شهر شما در دسترس است؟
- با ضوابط نما و منظر شهری شهرداری هماهنگ است؟ طرح‌های غیرمعمول ممکن است بررسی بیشتری لازم داشته باشند؛ بهتر است از مراحل اولیه با شهرداری هماهنگ کنید.
- هزینه آن را در کل عمر ساختمان سنجیده‌اید؟ نه فقط هزینه ساخت، بلکه انرژی صرفه‌جویی‌شده و هزینه نگهداری سالانه.
جمع‌بندی: آوانگارد یعنی پرسش تازه، نه فقط فرم عجیب
یک فرم پیچیده یا یک متریال گران، نمای آوانگارد را تعریف نمی‌کند. آن‌چه برج‌های البحر، خانه شریفی‌ها یا ساختمان BIQ را متمایز می‌کند، پرسش تازه‌ای است که درباره نقش نما مطرح کرده‌اند: نما می‌تواند حرکت کند، با فصل‌ها تغییر کند، انرژی بسازد و حتی هوا را تمیز کند. برای ساختمان شما شاید همه این فناوری‌ها لازم یا مقرون‌به‌صرفه نباشد، اما همین پرسش‌ها می‌تواند نقطه شروع نمایی باشد که هم خاص و متفاوت است و هم برای ساکنانش درست کار می‌کند.
اگر می‌خواهید برای ساختمان خود نمایی متفاوت و در عین حال واقع‌بینانه طراحی کنید، می‌توانید مشخصات ملک و ایده‌هایتان را با ما در میان بگذارید.
پرسش‌های متداول
آیا نمای متحرک برای ساختمان مسکونی در ایران منطقی است؟
در بیشتر ساختمان‌های مسکونی، نسخه‌های ساده و دستی مثل کرکره‌های تاشو و لوورهای چرخان منطقی‌تر از سامانه‌های موتوری‌اند، چون هزینه، خرابی و نیاز به تعمیرکار متخصص کمتری دارند. سامانه‌های موتوری بیشتر در پروژه‌های بزرگ اداری و تجاری که مدیریت ساختمان و بودجه نگهداری دارند، توجیه پیدا می‌کنند.
نمای سبز باعث نم و رطوبت در ساختمان می‌شود؟
اگر آن را بدون آب‌بندی اصولی، زهکشی و فاصله مناسب از دیوار اجرا کنند، بله ممکن است مشکل ایجاد کند. نمای سبز باید از ابتدا با جزئیات اجرایی و سامانه آبیاری مناسب طراحی شود، نه این‌که بعداً به ساختمان اضافه شود.
نمای پارامتریک حتماً گران است؟
نه لزوماً. طراحی پارامتریک یک روش طراحی است، نه یک متریال. با آجر، بتن پیش‌ساخته یا ورق فلزی و الگوهای تکرارشونده می‌توان نمای پارامتریک با هزینه کنترل‌شده ساخت. هزینه بیشتر به تنوع قطعات و دقت اجرا بستگی دارد.
آیا شهرداری نمای غیرمعمول را تأیید می‌کند؟
ضوابط نما در شهرهای مختلف متفاوت است. بهترین کار این است که طرح در همان مراحل اولیه با ضوابط سیما و منظر شهری شهر محل پروژه سنجیده شود تا بعداً نیاز به تغییرات اساسی پیش نیاید.